top of page

YOKSA SİZİN HALA MAVİ TİKİNİZ YOK MU ?

8 Kas
9 dakikada okunur

Salkım Hanım duysa ne derdi?

“Yazııık!”


Benim var. Peki hayatım değişti mi?

Pek sayılmaz.

Ama geçen gün bir motosiklet sayesinde algoritmanın dikkatini çektim.


Bu pazar algoritmalardan, mavi tiklerden ama daha çok insanlık hallerimizden konuşalım


Sosyal medya algoritmalarını, daha doğrusu, neyi neden bu kadar çok gördüğümüzü, neyin neden hiç görünmediğini anlamaya çalışıyorum.


Köşe yazılarımı, sigortacılık ve risk yönetimi üzerine değerlendirmelerimi paylaştığım mavi tikli bir hesabım var. Her yazının arkasında yılların deneyimi, araştırma ve emek var.

Etkileşimler mi? Düşük.


Tamam, kabul, sigorta sevilen bir konu değil, hatta çoğunluk için sıkıcı. Kimse arkadaşına “Dün gece müthiş bir reasürans yazısı okudum, mutlaka bakmalısın!” diye mesaj atmıyor!


Sonra mavi tikli olmayan kişisel hesabımdan bir selfie veya sadece bir kahve fincanı paylaşıyorum. Binin üzerinde görüntülenme, yeni takipçiler... Algoritmanın gözünde yüzüm ya da kahve, reasürans piyasasından daha ilgi çekici! E, buna da şükür!


Ama geçen gün yaşananlar acayipti.

Sabah erkenden yola çıkacağım, İstanbul trafiğine yakalanmamak için planımı yapmışım. Arabamın yanına gittim, ne göreyim? Bir motosiklet aracıma dayanmış. Öyle arkasına park etmiş falan değil, bildiğiniz dayanmış!


Motor ağır, yerinden oynatamıyorum. Arabayı hareket ettirsem motosiklet devrilebilir, arabama da zarar verebilir. Hem, başkasının malına zarar vermek istemiyorum.

Bekle, uğraş, çözüm ara... Güvenlik görevlilerinin yardımıyla hallettik. Tabii erken çıkmanın avantajı ortadan kalktı. Trafiğe yakalandım, geciktim. Bir başkasının sorumsuzluğu benim zamanımdan çaldı.


Canım sıkıldı tabii. Fotoğrafını çekip sosyal medyada paylaştım.

“Rahat mısın kardeşim? Sabah sabah uğraştığım şeye bak!”


Meğer algoritmanın beklediği içerik buymuş!


Popüler bir sosyal medya hesabı değilim. Binlerce takipçim, sürekli etkileşim alan paylaşımlarım yok. Kendi halinde, gündelik hayattan arada sırada bir şeyler paylaşan sıradan kullanıcıyım.

O gönderi önce daha ilk dakikalarda binlerce görüntülenmeye ulaştı. Ben bu yazıyı hazırlarken 50 bini, ardından 150 bini geçti. Sonra 250 bin oldu. Derken 300 bine yaklaştı!


N'oluyoruz? İnanılır gibi değil! Ne oldu da bu kadar insanın karşısına çıktı, şaşkınım.


Üstelik bütün bunlar ülkede bir siyasetçinin tutuklanmasıyla ilgili haberin gündemde olduğu sırada yaşandı. Bir tarafta ciddi bir siyasi gelişme, diğer tarafta arabama dayanmış bir motosikletin etrafında büyüyen tartışma.

Yazık, üzücü gerçekten.


Yorumlardan sosyal medyada sıkça karşılaştığımız “Sonuna kadar izle!”, “Ne olduğunu görüyor musun?”, “Birazdan olacaklara inanamayacaksın!” içerikler gibi anlaşıldığını fark ettim. Hiçbir özelliği olmayan bir aracın arkasına dayalı motosiklet fotoğrafı dikkat çekiyor, herkes bir şey söylüyor, yorumlarda ise apayrı bir hikâye başlıyor.


“35 yaş üstü kadınların ilgi görme çabası” diyenlerden “Kadınlar trafiğe çıkmasın” diye buyuranlara, “Ne var, bas git, o düşünsün!” diyerek başkasının malına zarar vermeyi önerenlerden “Kaldırıma park etmeliydi (?!)” gibi yorum ve gerçekten anlayanlara kadar tam bir memleketimden insan manzaraları!


Sonra iş iyice çığırından çıktı.

Ehliyetimi aldığım sürücü kursundan başlayıp yedi sülaleme kadar uzanan küfürler, trafikten, hatta vatandaşlıktan men edilmem gerektiğini söyleyenler... Bir süre sonra insanlar benimle uğraşmayı bırakıp birbirlerine girmeye başladılar. Ya bir sakin olun! Hakaretler, suçlamalar, karşılıklı mesajlar alıp başını gitti.


Bir de kadınların ehliyet almasına, trafiğe çıkmasına karşı çıkanlar var ki... Yıl olmuş 2026, hâlâ kadınların direksiyon başında olup olmaması gerektiğini tartışıyoruz! Bir motosikletin yanlış park edilmesinden kadın sürücülerin yeterliliğine nasıl geldik, anlamak mümkün değil. Galiba aradan asırlar da geçse bazı önyargılardan kurtulamayacağız.


Ama beni asıl üzen, insanların birbirlerine bu kadar kolay hakaret edebilmesi.

Anlamayabilirsiniz, sorabilirsiniz, eleştirebilirsiniz. Hatta tamamen haksız olduğumu düşünebilirsiniz. Bunların hepsi doğal.

İfade özgürlüğü başka, terbiyesizlik başka!

Terbiyesizlik sosyal medyada giderek artan ve alışılan bir davranış biçimi. İnsanlar gerçek kimlikleriyle, herkesin gözü önünde, yüz yüze söylemekte zorlanacakları sözleri anonim hesaplarla, klavye başında hiç düşünmeden ve kendilerini de sınırlamadan yazabiliyor.


Ben, sorumsuz bir davranış olsa da motosiklete zarar vermemek için kendi zamanımdan fedakârlık ederken bazıları bana hakaret etmekte, bazıları başkasının malına zarar vermeyi önermekte sakınca görmüyordu. Bir fotoğraf, bir cümle ve birbirini tanımayan insanlar... Birbirlerinin hayatını bilmeden hüküm veriyor, hakaret ediyor, öfkeleniyor.


Alt tarafı bir sorumsuzluğu paylaşmıştım. Ortaya böyle bir panorama çıktı!


Acaba paylaşım gerçekten bu kadar ilgi çekici olduğu için mi büyüyor, yoksa büyüdükçe daha fazla tartışma, tartışıldıkça daha fazla görünürlük mü kazanıyor?


Saatlerce araştırıyorum, yazıyorum. Sigorta piyasasında neler oluyor, yeni riskler neler, şirketler neye dikkat etmeli diye kafa yoruyorum. Birkaç yüz kişiye ulaşabilirsem seviniyorum.


Bir motosiklet fotoğrafı paylaşıyorum, yüz binlerce görüntülenme geliyor!

Demek ki mesele içerik üretmek değil, doğru yerde sinirlenmekmiş!


Acaba yöntemi mi değiştirmeliyim?

Mesela makyaj yaparken apartmanların ortak alan sigortasını mı anlatsam? Fondötenle yangın teminatı, rimelle üçüncü şahıs sorumlulukları...

Ya da D&O anlatırken saçımı mı şekillendirsem? “Sevgili takipçilerim, bugün yönetim kurulu üyelerinin şahsi sorumluluklarını konuşacağız. Ama önce şu eyeliner'ı düzgün çekelim!”


Şakası bile kötü, bunları yapacak değilim.


Yanlış anlaşılmak da istemem. Ülkemizi defalarca yıkan depremlere karşı zorunlu olan, maliyeti görece düşük sigortanızı yaptırın diyorum. Kasko yaptırırken yalnızca fiyatına değil, teminatlarına, muafiyetlerine, istisnalarına dikkat edin diyorum. Ekonomik dayanıklılıktan, iklim risklerinden, savaşlardan, çevreden, insanların, işletmelerin, toplumların ve ülkelerin geleceğinden söz ediyorum.


Bunlar insanların canına, malına, birikimlerine dokunan konular. Bir kişinin bile bir riski fark etmesi önemli.

Mesele yalnızca ben de değilim. Bana gelene kadar adalet arayanlar, hakları için mücadele eden emekçiler, aktivistler, yıllarını araştırmaya adamış bilim insanları var. Şiirler, muhteşem sanat eserleri, kitaplar, felsefi ve akademik çalışmalar var.


İnsanlığın birikimine katkıda bulunan bunca emeği düşünün. Bir de arabaya dayanmış motosikletin yarattığı ilgiyi!


İnsan sormadan edemiyor: Bir bilimsel araştırma, toplumsal adalet çağrısı veya hayat kurtarabilecek uyarı neden bazen birkaç saniyelik öfke paylaşımının gördüğü ilgiyi göremiyor?


Düşünsenize, bu motosiklet fotoğrafı 300 bine yakın görüntülenme aldı. Aynı sayıda görüntülenmenin mesela depremle ilgili bir yazıya geldiğini, bunların 300 bin farklı kişiye ait olduğunu ve yüzde 1'inin bundan bir şey öğrendiğini varsayalım.

3.000 kişi eder!

O insanlar poliçesine bakmayı aklından geçirse, hatta açıp baksa ya da birine sorsa, ne işe yaradığını öğrense, karşı karşıya olduğu bir riski fark etse... Belki içlerinden bazıları çok önemli bir zarardan korunacak.


Elbette bu bilimsel bir karşılaştırma değil. Görüntülenme tekil kişi sayısı demek değil. Hesaplar, takipçiler, konular farklı. Ama sağlıktan eğitime, bilimden ekonomiye kadar faydalı bilgiler, kolay tüketilen içerikler arasında kaybolabiliyor.


Şu algoritma oyununu anlayalım!


Önümüze çıkanlar yalnızca önemli, doğru veya faydalı oldukları için gösterilmiyor. Platformlar dikkatimizi çeken ve bizi etkileşimde tutan içerikleri öne çıkarabiliyor.


Mesele bir motosiklet fotoğrafının yüz binlerce görüntülenme alması değil. Mesele, neyin dikkatimizi hak ettiğine giderek daha az kendimizin karar vermesi.


Peki, Mavi Tik Ne İşe Yarıyor? ( Ya da işe yarıyor mu?)

Platformdan platforma değişiyor. Instagram'da ücretli kimlik doğrulama, taklit hesaplara karşı bazı korumalar ve hesap desteği sunuluyor. X'te Premium abonelikle mavi tik ve ek özellikler geliyor.

LinkedIn'de kimlik doğrulaması ücretsiz. Ücretli Premium üyelik ise profil görüntüleme bilgileri, gelişmiş arama, mesajlaşma, eğitim ve kariyer araçları gibi aboneliğe göre değişen hizmetler sunuyor. İsterseniz Premium üyeliğinizi gösteren altın renkli bir rozet de taşıyabiliyorsunuz.

Peki, Premium olunca yazdıklarımız daha fazla kişiye ulaşıyor mu?

Garantisi yok. Paylaşımların kimlerin karşısına çıkacağını yine algoritmalar belirliyor.


Mavi tik de Premium üyelik de hesabınızın hacklenemeyeceğini, paylaştığınız bilgilerin doğru olduğunu veya yazılarınızın daha fazla kişiye ulaşacağını garanti etmiyor.


Oysa biz bu işaretlere itibar, güvenilirlik, ayrıcalık ve görünürlük anlamları yüklüyoruz.

Bir zamanlar tanınmış kişilerin hesaplarını ayırt etmek için kullanılan doğrulama işaretleri, bugün bazı platformlarda ücretli aboneliklerin parçası. LinkedIn ise doğrulamayla ücretli üyeliği ayırıyor.


Benim mavi tikli hesabımda araştırılmış yazılar, mavi tikli olmayan hesabımda bir motosiklet fotoğrafı var.

Hangisi daha fazla kişiye ulaştı, biliyoruz!


Tek bir örnekten bütün algoritmalar hakkında hüküm veremeyiz ama bu deneyim, ücretli rozetin görünürlükte düşündüğümüz kadar belirleyici olmadığını gösteriyor.


Algoritma Sadece İzliyor mu, Yoksa Yönlendiriyor mu?

Bunlar olurken aklıma ABD'de sosyal medya platformlarına karşı açılan davalar geldi.

Mart 2026'da Los Angeles'taki bir davada jüri, Instagram'ın sahibi Meta ile YouTube'un sahibi Google'ı, platform tasarımındaki ihmal ve yetersiz uyarılar nedeniyle sorumlu buldu. Toplam 6 milyon dolarlık tazminata hükmedildi.

Davanın merkezinde sosyal medyayı çocuk yaşta kullanmaya başlayan genç bir kadının yaşadığı zararlar vardı. Sonsuz kaydırma, otomatik video oynatma, bildirimler... Telefonu elimizden bırakmamamıza katkıda bulunabilecek özellikler.


New Mexico'daki başka bir davada jüri, Meta'nın çocukların güvenliği konusunda tüketicileri yanılttığına ve eyaletin tüketiciyi koruma yasasını ihlal ettiğine karar verdi. Şirket hakkında 375 milyon dolarlık para cezasına hükmedildi. New Mexico mahkemesi Ağustos 2026'da, bu cezaya ek olarak 567 milyon dolarlık ödeme ve platformlarda çocukların korunmasına yönelik değişiklikler kararlaştırdı. Toplam tutar 942 milyon dolara ulaştı. Meta karara itiraz edeceğini açıkladı.


Şirketler kararlara karşı çıkıyor; hukuki süreçler ve itirazlar devam ediyor.


Artık yalnızca sosyal medyada geçirdiğimiz süre değil, platformların kullanıcıları içeride tutmak için tasarladığı sistemlerin sorumluluğu da sorgulanıyor.


Bu davalar benim paylaşımımın neden yayıldığını açıklamasa da önemli bir konuyu gündeme taşıyor:

Sosyal medya platformları tercihlerimizi mi öğreniyor, yoksa zamanla tercihlerimizi de şekillendiriyor mu?


Bir fotoğraf görüyoruz, kızıyoruz. Yorum yazıyoruz. Birisi cevap veriyor, yeniden giriyoruz. Başkası itiraz ediyor, tekrar cevaplıyoruz. Telefonu bırakıyoruz, bildirim geliyor.

Bir bakmışız, hiç tanımadığımız biriyle hiçbir şeyi değiştirmeyecek bir konuda yarım saattir tartışıyoruz.


Platform açısından kullanıcı orada, ekran açık, etkileşim sürüyor. Reklam gösterme fırsatları da artıyor. Peki bizim açımızdan?


Savaşlar, ekonomik krizler, iklim değişikliği ve teknolojik dönüşüm yaşanırken biz birkaç saniyelik videolarla, insanların birbirlerine hakaret ettiği tartışmalarla meşgul olabiliyoruz.


Eğlenmek de hayatın parçası. Sorun eğlence değil, dikkatimizi neyin yönettiği.

Algoritmalar ilgimizi çekeni öğreniyor, benzerlerini getiriyor. İzledikçe, kızdıkça, yorum yaptıkça sistem daha fazla veri topluyor. Öfke ve karşılıklı suçlamalar da dikkat ekonomisinin parçasına dönüşebiliyor.


Biz Tartışırken Kim Kazanıyor?

Bir de işin para tarafı var. Platformların reklam gelirine dayanan iş modelini düşününce "Biz birbirimize kızarken, hakaret ederken, tartışırken bu hareketlilik kimin işine yarıyor?"


Aslında bu konuyu ilk kez Aralık 2025'te “Rage Bait – Sosyal Medyada Öfke Ekonomisi” başlıklı yazımda paylaşmıştım. Oxford'un 2025 yılının kelimesi seçtiği rage bait, insanların öfkesini bilerek tetikleyen, tepki ve tartışma üzerinden etkileşim yaratmayı amaçlayan içerikleri tanımlıyor. Yazımda öfkenin nasıl bir ekonomik değere dönüştürüldüğünü, algoritmaların tartışmaları nasıl besleyebildiğini ve insanların birbirlerine kızarken aslında platformların ticari modeline nasıl hizmet ettiklerini anlatmıştım. Yaşadığım olayla bu mekanizmayı deneyimlemiş oldum.


Benim paylaşımım elbette bir rage bait değildi. Bir sorumsuzluğa tepki göstermiştim. Ama sonrasında yaşananlar, öfke ekonomisinin yalnızca kasıtlı olarak hazırlanan içeriklerle sınırlı olmadığını gösterdi. Birisi kızıyor, diğeri cevap veriyor, üçüncüsü hakaret ediyor. Konu giderek önemsizleşirken etkileşim büyüyor.

Kimsenin motosikletle ilgilendiği yok artık. Ama herkesin söyleyecek bir sözü var!


Ve hepimiz, farkında olmadan bu ticari modelin hem müşterisi hem de hammaddesi haline geliyoruz.


Ünlü olmamız, milyonlarca takipçimiz olması da gerekmiyor. Sıradan bir kullanıcının motosiklet paylaşımı bile yüz binlerce görüntülenmeye ulaşabiliyor.


Bir yanda siyasi gelişmeler, bilimsel çalışmalar, toplumsal sorunlar... Diğer yanda motosikletin etrafında kopan kıyamet.

Elbette herkes istediği konuyla ilgilenebilir. Ama hangi tartışmaların büyüdüğüne ve bundan kimin ekonomik fayda sağladığına bakmamız gerekmiyor mu?

Biz birbirimizi tüketirken birileri dikkati paraya çeviriyor.


Haber Okumadan Her Şeyden Haberdar Olmak!

Geçenlerde bi konuşmamda iş hayatındaki profesyonellere gazeteleri takip edip etmediklerini sordum. Gazete okuyan tek bir kişi bile çıkmadı. Herkes haberleri sosyal medyadan takip ediyordu.

Elbette gazetenin kâğıt üzerinde okunması gerekmiyor. Nitelikli haberciliğe dijital ortamda da ulaşabiliyoruz. Peki haberin tamamını okuyorlar mıydı? Anladığım kadarıyla çoğunlukla hayır.

Başlık, birkaç cümle, kısa bir video, yorumlar... Ardından bir sonraki haber.

Oysa haberin arka planı, nedenleri, sonuçları, farklı tarafların açıklamaları var. Bunları bilmeden birkaç cümleyle kanaat oluşturmak ne kadar sağlıklı? Üstelik bunlar eğitimli, iş hayatında sorumluluk taşıyan profesyoneller.


Bilgiye ulaşmak hiç bu kadar kolay olmamıştı. Ama bildiğimizi sanmak da galiba hiç bu kadar kolay olmamıştı.


Sosyal medyanın çocuklar ve gençler üzerindeki etkilerini tartışıyoruz. Yaş sınırları, erişim kısıtlamaları, bağımlılık yaratabilecek özellikler, platformların sorumlulukları... Hepsi önemli.

Ama yalnızca gençleri mi konuşmalıyız?

Yetişkinlerin haberleri okumadan yorumlaması, birkaç paylaşımla kanaat oluşturması, karşısındakini dinlemeden tepki vermesi daha az mı önemli?

Çocuklara telefonlarını bırakmalarını söylerken biz ne yapıyoruz?


Bir insan sosyal medyada bir saat geçirip yeni şeyler öğrenebilir. Bir başkası aynı süreyi yalnızca kızarak ve başkalarını kızdırarak geçirebilir. İki durumda da platform açısından geçirilen süre aynı. Ama bizim açımızdan sonuç aynı mı?


Algoritmaların sorumluluğunu yalnızca kullanıcılara bırakamayız. Elbette neyi okuyacağımızdan, neye inanacağımızdan, nasıl davranacağımızdan biz de sorumluyuz. Ama dikkatimizi yönlendiren sistemlerin hangi hedeflerle tasarlandığını sorgulamalıyız.


Mesele, dünyayı giderek daha fazla bu platformların bize gösterdiği kadarıyla tanımamız.

Ve belki en tehlikelisi, gördüğümüz küçük parçayı dünyanın bütünü sanmamız.


Benim motosiklet paylaşımım da bir süre sonra unutulacak. Sonra başka bir fotoğraf, başka bir tartışma, başka bir gündem. Sabun köpüğü gibi. Büyüyecek, parlayacak, patlayacak ve dijital mezarlıkta kaybolup gidecek.


Bu arada zahmet edip paylaşımı aramaya çalışmayın. Görüntülenme sayısı 300 bine yaklaşırken, bu saçmalığın daha fazla sürmemesi için gönderiyi sildim.


Hakaretlerden etkilenmedim desem yalan olur. Ama asıl düşündürücü olan, bir fotoğraf ve birkaç cümle üzerinden hüküm veren, birbirini hiç tanımayan insanların birbirlerine bu kadar kolay hakaret edebilmesi. Üstelik ortada ne bir ekmek kavgası var, ne bir çıkar çatışması, ne de büyük bir haksızlık. Sadece bir arabaya dayanmış motosiklet var!



Gönderiyi silince geriye tuhaf bir manzara kaldı. Artık neden başladığı, neyin tartışıldığı bile belli olmayan ama küfür ve hakaret dolu bir sürü paylaşım hâlâ ortada duruyor.

Motosiklet fotoğrafı yok, mesele yok, ama kavga, hakaretler hala orada!

İşte sosyal medyanın bize tuttuğu ayna da bu galiba.


Ben yazılarımı yazmaya devam edeceğim. Bilim insanları araştırmalarını, gazeteciler haberlerini, hak arayan insanlar mücadelelerini sürdürecek, iyi , kaliteli, öğretici ve yapıcı paylaşımlar devam edecek. Umarım hepsi hak ettikleri ilgiyi görür.


Gerçekten ilgimizi çeken şeyleri mi izliyoruz, yoksa önümüze çıkarılan şeylerle ilgilenmeyi mi öğreniyoruz?

Ve bütün bunlar olurken asıl kim kazanıyor?


Ben bir motosiklet yüzünden yola geç çıktım. Meğer algoritmanın içinden çıkmam çok daha uzun sürecekmiş!


Ha, bir de başta sormuştum ya, mavi tikiniz var mı diye...

Neyin görünür olacağına algoritmalar karar verdikçe, mavi tikinizin olması da olmaması da pek mühim değilmiş!


Herkese iyi pazarlar.



Blog Yazıları


Haber Bağlantıları






 

Yorumlar


bottom of page